HAL 9000 patrzył przez Nikkora. Rybie oko, które zagrało u Kubricka
Nie potrzebował twarzy, żeby wzbudzać niepokój. Wystarczyły spokojny głos, czarny panel i czerwone oko, które nigdy nie mrugało. HAL 9000 z filmu „2001: Odyseja kosmiczna” Stanleya Kubricka do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych komputerów w historii kina.
Dla miłośników fotografii ta historia ma dodatkowy smaczek: jego oko powstało z wykorzystaniem obiektywu Fisheye-Nikkor 8mm F8. Potwierdza to sam Nikon w materiale poświęconym legendarnym konstrukcjom marki. Fotograficzne szkło dostało rolę, której mogłoby mu pozazdrościć wielu aktorów.
Z aparatu fotograficznego na pokład Discovery One
Nikkor 8mm F8 trafił do sprzedaży w 1962 roku jako wymienny obiektyw do Nikona F. Kiedy „2001: Odyseja kosmiczna” pojawiła się w kinach w 1968 roku, była to więc istniejąca od kilku lat konstrukcja fotograficzna, którą filmowcy wykorzystali do stworzenia wizerunku technologii przyszłości.
To wyjątkowo udany przykład przenikania się fotografii i scenografii. Obiektyw zazwyczaj pozostaje poza kadrem: odpowiada za to, co widzimy, ale sam jest niewidoczny. Tutaj znalazł się po drugiej stronie kamery i stał się rozpoznawalnym elementem filmowej postaci.
Nikkor nie tylko towarzyszył powstawaniu obrazu. Sam stał się obrazem, który zapamiętaliśmy.
Dlaczego rybie oko tak dobrze pasuje do HAL-a?
Patrząc na film, łatwo odczytać wizualną siłę tego rozwiązania. Wypukłe szkło przypomina oko, ale pozbawione jest wszystkiego, co pomaga nam rozpoznawać ludzkie emocje. Nie ma powiek, brwi ani zmiany wyrazu twarzy. Czerwony punkt trwa nieruchomo, a widz zaczyna przypisywać mu uwagę, intencję i chłodną ocenę sytuacji.
Sama nazwa „rybie oko” również pasuje do tej roli. Optyka fisheye kojarzy się z bardzo szerokim widzeniem i charakterystycznym zakrzywianiem obrazu. W wizualnym języku filmu takie szkło staje się przekonującym symbolem maszyny, przed której spojrzeniem trudno się ukryć.
Nie trzeba przy tym zakładać, że znamy wszystkie powody wyboru konkretnego modelu przez Kubricka. Wystarczy zobaczyć rezultat: techniczny przedmiot zyskał ekranową osobowość.
Oko widoczne w kadrze a kamera pokazująca jego spojrzenie
Przy tej historii łatwo o skrót myślowy. Informacja, że Nikkor 8mm F8 posłużył jako oko HAL-a, dotyczy elementu widocznego na ekranie. Sama w sobie nie dowodzi, że tym samym obiektywem rejestrowano również ujęcia przedstawiające świat z perspektywy komputera.
To dwa różne zagadnienia: czym „patrzy” filmowa postać i jak ekipa filmowa pokazuje widzowi jej spojrzenie. W przypadku HAL-a fotograficzna ciekawostka jest wystarczająco dobra bez dopisywania Nikkorowi niepotwierdzonych zasług operatorskich.
Obiektyw, który dostał charakter
Najciekawsze w tej historii jest to, jak wiele udało się osiągnąć tak oszczędnym środkiem. HAL nie potrzebuje mechanicznej twarzy ani ruchomych elementów, żebyśmy czuli jego obecność. Nieruchome oko w połączeniu z głosem i montażem wystarcza, by zwykłe spojrzenie w obiektyw zamienić w konfrontację.
Dla fotografów to także przypomnienie, że znaczenie sprzętu wykracza poza ostrość, jasność i wykresy. Czasem o miejscu obiektywu w historii decyduje sposób, w jaki ktoś potrafi go wykorzystać. Nawet jeśli tym razem jego najważniejszą rolą jest pojawienie się przed kamerą.
W InterFoto.eu lubimy sprzęt z historią. Nikkor 8mm F8 ma jedną z tych, które trudno przebić: został okiem komputera, któremu zdecydowanie nie powierzylibyśmy zarządzania sklepem.
Macie swój ulubiony fotograficzny szczegół ukryty w filmie? Dajcie znać w komentarzach. Tylko ostrożnie: HAL patrzy.
