Warszawa w szarości pamięci: felieton o czerni, bieli i poza kadrem
Na przekór kolorowym feedom i migającym ekranom smartfonów, fotografia czarno-biała wciąż ma w sobie coś z magii bezpośredniego spotkania z rzeczywistością. Kiedy patrzę na skany z Warszawy lat 80. i 90. XX w., które kiedyś pokazałem na Towarzystwie Nieustraszonych Soczewek, przypomina mi się, jak fotografia analogowa potrafiła nie tyle dokumentować, co oswajać czas.
To były dekady szarości – nie tylko w tonach obrazu, ale i w codzienności miasta. Warszawa końca PRL-u to nie tylko monumentalne bloki czy puste witryny; to także kolejki pod domami towarowymi, spontaniczne kiermasze pod Pałacem Kultury i ruch uliczny, który nie znał jeszcze betonowej grzeczności nowoczesnych bulwarów.
Fotografia czarno-biała ówczesnej Warszawy stała się świadkiem czasu, który nie był ani nostalgiczny, ani triumfalny. Był po prostu tu i teraz – zrezygnowany i pełen nadziei jednocześnie. Jak pisał Jerzy Lewczyński o tzw. „czarnym reportażu”: to kontrprąd wobec upiększonego obrazu świata, bardziej prawdziwy i surowy.
Szarość przed kolorem
Kiedy wchodzimy w lata 90., fotografia zaczyna wychodzić z monochromatycznych warsztatów w stronę koloru – co samo w sobie można czytać jako metaforę zmian w mieście i społeczeństwie. Warszawa tego dekady była miastem w przemianie: kolorowe reklamy, jarmarki pełne towarów, nowe twarze w przestrzeni publicznej, ale też konflikty i społeczne napięcia.
Kolorowa fotografia to nie tylko zmiana techniczna. To sygnał: oto Polska lampy uliczne, które pamiętały PRL, teraz świecą obok neonów nowych idei. Miasto nie istnieje już takie samo – i to właśnie fotografia pozwala nam wrócić do tych przemian z uczciwym spojrzeniem.
Studium pamięci
Fotografia czarno-biała z tamtych lat jest dla mnie czymś więcej niż archiwalnym zapisem. To studium pamięci, w którym konkretne ulice, sylwetki przechodniów i odruchy światła stają się metaforami czasu. Bez filtra, bez efektu „wow” – tylko światło, moment i człowiek.
Dziś, gdy patrzymy na starą Warszawę, łatwo zatrzymać się na aspekcie estetycznym. Ale prawda, którą niesie za sobą czarno-biała fotografia z lat 80. i 90., dotyka czegoś głębszego: naszej zbiorowej pamięci, naszych historii prywatnych i społecznych, które kiedyś były tak realne, jak niecierpliwe migawki analogowych aparatów.
